Η Φοινικιά ή Παναγιά της Φοινικιάς είναι ακατοίκητη γραφική νησίδα της λιμνοθάλασσας του Μεσολογγίου που απέχει μόλις 300 μέτρα από τη στεριά με την οποία συνδέεται με έναν στενό χωμάτινο δρομάκι. Βρίσκεται τέσσερα χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης του Μεσολογγίου στον παλαιό επαρχιακό δρόμο που οδηγεί στο Αιτωλικό. Η έκτασή της δεν υπερβαίνει το ένα στρέμμα.
Πάνω της δεσπόζει ένα και μοναδικό κτίσμα, η μικρή περιμανδρωμένη με όμορφη πελεκητή πέτρα σε ύψος 1,5 μέτρο εκκλησία της Παναγίας, που γλυκαίνει την ερημιά του τοπίου. Κτίστηκε το 1804. Όμως από τα μαρμάρινα θραύσματα και τους κίονες που βρέθηκαν στο χώρο, οι ειδικοί διατυπώνουν την άποψη ότι στη ίδια θέση, σύμφωνα και με παλιά παράδοση, λειτουργούσε κάποιο βυζαντινό μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία την Μυροδοτούσα με ναό παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Εκεί έκανε, είτε με τα πόδια είτε έφιππος , την καθημερινή – αλλά και την στερνή του βόλτα κάτω από βροχή, ο Λόρδος Βύρων.
Ο Μεσολογγίτης πρωθυπουργός και ιστορικός της Ελληνικής Επαναστάσεως Σπυρίδων Τρικούπης σημειώνει: «Ο Βύρων ενώ ίππευε στη Φοινικιά την 28ην Μαρτίου του 1824, κατεβράχη, επελθούσης ραγδαίας βροχής, κατελήφθη μετ’ ολίγον υπό σφοδρού πυρετού, έπεσεν εις την κλίνην, δεν ηθέλησε να φλεβοτομηθή εν καιρώ, και, κορυφωθείσης της φλογώσεως, εξέπνευσε το εσπέρας της 7ης Απριλίου, ήτοι της Δευτέρας του Πάσχα».
Η «Φοινικιά» έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης πάμπολλων ανθρώπων του πνεύματος και της τέχνης. Ποιητές και πεζογράφοι την ύμνησαν με την πέννα τους, ενώ ζωγράφοι και φωτογράφοι την αποτύπωσαν με τον χρωστήρα τους και την εικαστική ματιά τους.
«Πήγες ποτέ σου σούρουπο στη Φοινικιά»; ρωτάει τον αναγνώστη η πεζογράφος Ακακία Κορδόση στη συλλογή της «Ποιος αν φώναζα». «Άκουσες τη μουσική της σιωπής της; Τότε θα άφησες σίγουρα εκεί ένα κομμάτι της ψυχής σου μες στην αχλύ, που τυλίγει τ’ αραιά, δαντελόφυλλα δέντρα της, την ώρα που γέρνουν σκεφτικά πάνω απ’ τα στιλπνά κι ακίνητα νερά. Πολύχρονο, μικρό εκκλησάκι, με τη μυστηριακή αυλή και τη θολωτή αυλόπορτα, πώς πλέκεσαι με μεταξωτά νήματα μες στο στημόνι της καρδιάς μας!
……Πέρα μακριά η πόλη με τις θαμπές της γραμμές και τους μαργαριταρόχρωμους τρούλους, σβησμένη ύπαρξη στην άκρη ενός κόσμου… Κάθεσαι και τη συλλογιέσαι. Δε ζήταγε πολλά απ’ τη ζωή, γι’ αυτό κι εκείνη την ξέχασε.
Όμως η Φοινικιά είναι εδώ, σε πείσμα των Καιρών!
Ξερά αγριολούλουδα – σαν κάποια άλλα φλύαρα λουλούδια ενός ποιητή, στον ίσκιο μιας άλλης Φοινικιάς – κάνουν παρέα με τα ήρεμα, φιλικά, μεγάλα δέντρα.
Και μέσα απ’ την μακρόστενη, γυμνή εκκλησούλα, μια Παναγιά κοιτάζει στοχαστικά ένα μακρύ γιορντάνι από ασημένια τάματα.
Καμιά ένδειξη στο δρόμο του ταξιδιώτη.
Κι όμως η Φοινικιά υπάρχει!
Είναι εκεί, ασάλευτη και σιωπηλή. Έχει μπροστά της τη γεωμετρία των αλυκών της, ενώ από πίσω ακουμπάει σ’ ένα τοπίο αληθινά λιμναίο με θάμνους και δέντρα που γέρνουν και γυαλίζονται μες στο νερό».
Και ο Κωστής Παλαμάς στο ομώνυμο ποίημά του, που περιλαμβάνεται στην συλλογή «Ασάλευτη ζωή» γράφει: “Mέσα σ᾿ ἕνα περιβόλι, γύρω στὸν ἴσκιο μιᾶς φοινικιᾶς, κάποια γαλανὰ λουλουδάκια, ἐδῶ κατάβαθα,
καὶ κεῖ πιὸ ἀνοιχτά, μιλούσανε. Πέρασ᾿ ἕνας ποιητής, (ποὺ πέθανε τώρα), καὶ ρύθμισε τὸ μίλημά τους ἔτσι.
Ὦ Φοινικιά, μᾶς ἔρριξεν ἐδῶ ἕνα χέρι· τὸ χέρι τό ῾βαλε καταραμένη Μοῖρα; τὸ πῆγε νοῦς καλοπροαίρετος; Ποιὸς ξέρει! Ἀπὸ ἑνὸς ὕπνου κάτου τὸν καταποτήρα ποιὰ ὁρμὴ μᾶς ἄδραξε καὶ ποιὸς μᾶς ἔχει φέρει; Τάχ᾿ ἀπὸ χαλαστῆ γιὰ τάχ᾿ ἀπὸ Σωτῆρα; Νά μας ἀσάλευτα στὸν ἴσκιο σου ἀποκάτου· ὁ ἴσκιος σου εἶναι τῆς ζωῆς ἢ τοῦ θανάτου;”
Στη θαλάσσια περιοχή που περικλείει την νησίδα της «Φοινικιάς» λειτουργεί η μεγαλύτερη αλυκή της χώρας σε έκταση 12.500 στρεμμάτων. Η «Άσπρη» αλυκή, όπως από αιώνες ονομάζεται, γιατί το αλάτι που εξάγει είναι πάλλευκο. Σε αυτό συγκαταλέγεται και η «Αφρίνα» δηλαδή η ανώτερη και εκλεκτότερη ποιότητα της παραγωγής η οποία είναι απαλλαγμένη από οποιαδήποτε πρόσθετα στοιχεία και συλλέγεται με προσοχή από τους έμπειρους εργάτες της αλυκής αποκλειστικά και μόνο με τα χέρια και όχι με μηχανικά μέσα. Οι κρύσταλλοί της είναι τραγανοί και αρωματικοί, μια πραγματική απόλαυση του ουρανίσκου, με περιεκτικότητα φυσικού χλωριούχου νάτριου 99,5 %.
Σήμερα το εκκλησάκι της Παναγίας της Φοινικιάς λειτουργεί περιστασιακά, ενώ η υποτυπώδης παραλία που σχηματίζεται δεξιά και αριστερά του χωματόδρομου, το καλοκαίρι δέχεται πλήθος επισκεπτών για να επωφεληθούν από τις ευεργετικές ιδιότητες της πλούσιας σε θεραπευτικά συστατικά λάσπης και του αλατιού.
(Κείμενο: Νίκος Κορδόσης, δικηγόρος – ιστοριοδίφης θεμάτων που σχετίζονται με την Ιερή Πόλη)